Błąd w przedmiarze

Znalezienie w SWZ czy projektowanych postanowieniach umownych zdania: „Przedmiar stanowi element pomocniczy do wyliczenia ceny ryczałtowe” jest bardziej niż pewne. Na salach sądowych można też często usłyszeć, że nieprawidłowości w przedmiarze mają drugorzędne znaczenie ze względu właśnie na pomocniczy charakter tego dokumentu.

Dziś kilka słów o wyroku, w którym sąd przyznał rację wykonawcy i zasądził na jego rzecz dodatkową zapłatę. A rozchodziło się�m.in. o błędy w przedmiarze.

Istota przedmiaru

Przedmiar robót to jeden z elementów dokumentacji projektowej. W orzecznictwie sądów oraz Krajowej Izby Odwoławczej powtarza się jak mantrę, że przedmiar dopełnia projekt i specyfikacje techniczne oraz nie determinuje samodzielnie zakresu prac, które są objęte przedmiotem umowy. Przedmiar ma charakter pomocniczy i ma wspierać kalkulowanie kosztów realizacji zamówienia. Jego rolę nie jest wyszczególnienie materiałów i prac, które składają się na to zamówienie. Powtarza się również, że treść przedmiaru nie jest wiążąca. Z kolei z punktu widzenia oceny co wchodzi w skład przedmiotu umowy decydujące znaczenie ma projekt budowlany.

Czy to oznacza, że błędy w przedmiarze nie mają żadnego znaczenia?

Stan faktyczny

Zaczniemy (tradycyjnie) od krótkiego streszczenia stanu faktycznego. Inwestycja była skomplikowana, więc dla jasności tekstu skupię się na tych fragmentach, które miały istotne znaczenie w kontekście roszczeń wykonawcy związanych z błędami w przedmiarze.

Przedmiotem umowy była kompleksowa realizacja inwestycji. Jeszcze przed zawarciem umowy – w trakcie wymiany korespondencji – wykonawca wprost zapytał zamawiającego, co ma robić, jeżeli wykryje różnice między dokumentacją projektową a przedmiarem robót.

W odpowiedzi usłyszał: „przedmiar ma znaczenie pomocnicze”. Kropka.

Wśród kluczowych klauzul, które znalazły się w umowie, dla samego sporu najistotniejsze były:

oświadczenie wykonawcy, że zapoznał się z dokumentacją projektową i nie wniósł do niej żadnych zastrzeżeń, a także podjął się realizacji projektu bez konieczności wprowadzania jakichkolwiek zmian,
jeżeli w trakcie realizacji prac ujawniłaby się konieczność realizacji robót, które wykonawca powinien był przewidzieć na podstawie dokumentów będących załącznikami do umowy, roboty te wykonawca miał zrealizować na swój koszt.
i najważniejsze: postanowienie, że wykonawca nie będzie mógł się powoływać na pominięcie lub błąd, również co do przedmiaru, czy specyfikacji zawartych w dokumentach umownych w celu uzyskania zmiany wysokości wynagrodzenia

Już w trakcie realizacji umowy okazało się, że nie zgadzał się zakres prac ujętych w przedmiarze z zakresem oznaczonym w dokumentacji projektowej. Różnica sięgała prawie 20% na korzyść dokumentacji projektowej. Na naradzie projektant przyznał się, że faktycznie pomylił się w przedmiarze. Dodatkowo w projekcie i kosztorysie inwestorskim nie zostały przewidziane niektóre prace.

W toku realizacji robót wykonawca (a jakże) „nie dostał” aneksu na prace dodatkowe. Prace oczywiście zostały zrealizowane w tym większym o 20% zakresie (większym w stosunku do przedmiaru). Wykonawca w toku procesu argumentował dalszą realizację robót (mimo braku aneksu) chęcią dochowania terminu realizacji inwestycji.

Wykrycie nieprawidłowości przedmiaru było możliwe, ale…
…wymagało znacznego nakładu pracy i czasu.

W toku postępowania przesądzono, że wykonawca teretycznie mógł określić rzeczywisty zakres prac na podstawie rysunków, o ile były one dołączone do dokumentacji projektowej (a tego nie udało się ustalić). Niemniej nawet jeśli takie rysunki były, to wychwycenie błędu wymagałyby dużego nakładu pracy, przekraczającego standard „starannego wykonawcy” na etapie składania oferty.

Wykonawca ma obowiązek badania dokumentacji projektowej

Sąd zwrócił uwagę, że na wykonawcy spoczywa obowiązek badania dokumentacji projektowej dostarczonej przez zamawiającego. Przypomniał jednak panujący powszechnie w orzecznictwie pogląd, w świetle którego nie oznacza to, że wykonawcę musi wykryć wszelkie nieprawidłowości. Badanie dokumentacji projektowej obciąża wykonawcę w takim zakresie, w jakim nie wymaga to specjalistycznej wiedzy z zakresu projektowania. Wykonawca robót budowlanych ma umieć odczytać projekt i wykonać na jego podstawie roboty. Po jego stronie nie leży obowiązek wykonywania szczegółowych obliczeń, by zweryfikować prawidłowość projektu. Natomiast jeśli już błąd wykryje, to ma obowiązek poinformować o tym inwestora.

Obowiązek badania dokumentacji projektowej nie oznacza, że na wykonawcę można przerzucać ryzyka błędów w niej zawartych
Sąd uznał przede wszystkim, że klauzula, która wyłączała możliwość powoływania się na błąd co do przedmiaru, nie mogła skutecznie pozbawić wykonawcy roszczeń. Sąd zwrócił uwagę, że błąd został wywołany przez zamawiającego. Zamawiający bowiem dostarczył wykonawcy przedmiar oraz kosztorys inwestorski, w których znajdowały się błędne wyliczenia. Wychwycenie tych błędów wymagało z kolei od wykonawcy dużego nakładu pracy. Sąd zwrócił również uwagę na ilość czasu, jaką miał wykonawca startujący w przetargu. Czasu było na tyle mało, że wykrycie nieprawidłowości w obliczeniach było nie tyle trudne, co wręcz niemożliwe.

Sąd wytknął również zamawiającemu, że załączenie do dokumentacji przedmiaru, który zawiera błędne wyliczenia, stanowi przejaw nielojalnego zachowania zamawiającego i nie korzysta z ochrony prawnej.

Zdaniem sądu nie można też zarzucić wykonawcy braku dochowania należytej staranności. Sąd zwrócił uwagę, że – zwłaszcza w przypadku inwestycji o dużym poziomie skomplikowania – nie sposób oczekiwać od oferentów weryfikowania prawidłowości wszystkich wyliczeń zawartych w dokumentacji przetargowej oraz sprawdzania każdego obmiaru. Tym bardziej, że inwestor zlecił przygotowanie dokumentacji profesjonaliście w tej dziedzinie.

Na koniec raz jeszcze klauzula zawarta w kontrakcie, w świetle której wykonawca nie mógł powoływać się na błąd co do przedmiaru. Sąd uznał, że takie tego typu zastrzeżenie może być skuteczne jedynie w sytuacji, gdy pominięcie pewnych pozycji lub błąd w obliczeniach jest konsekwencją nienależytej staranności wykonawcy. Nie może być jednak skuteczne w przypadku, gdy błąd ten jest następstwem zaniżenia powierzchni prac w przedmiarze robót, a zatem skutkiem nielojalnego zachowania zamawiającego.

W wyroku padło też ważne zdanie: nawet jeśli zamawiający nieumyślnie wywołał błąd w dokumentacji projektowej, to wykonawcy należy się za zrealizowane prace dodatkowe wynagrodzenie.>

Podsumowanie

Z punktu widzenia roszczeń wykonawców o zapłatę za roboty nieujęte w przedmiarze albo ujęte, ale w mniejszym zakresie, z opisanego wyroku płynie kilka ważnych wniosków:

stopień skomplikowania inwestycji ma znaczenie z punktu widzenia oceny, co „starannie działający” wykonawca mógł przewidzieć, a czego nie mógł,
każdorazowo przy kalkulowaniu, czy wykonawca powinien otrzymać zapłatę za roboty nieprzewidziane w dokumentacji należy przesądzić, czy nieprawidłowości w dokumentacji mogły zostać wykryte na etapie postępowania przetargowego;
jeżeli nawet te błędy mogły zostać wykryte, to czy wymagało to dużego nakładu pracy oraz ile czasu zajęłoby wykrycie tych błędów – można porównać to z czasem na składanie ofert w przetargu i odpowiedzieć na pytanie, czy w ogóle było to realne do zweryfikowania, nawet jeśli wykonawca chciałby to zrobić,
jeżeli zamawiający przedkłada błędną dokumentację projektową, choćby nawet nieumyślnie, to ryzyk związanych z tymi błędami tych nie może przerzucać na wykonawcę; jeżeli zatem ujawni się konieczność realizacji robót, które w dokumentacji nie były przewidziane albo były przewidziane w mniejszym zakresie*, to należy się za nie dodatkowa płatność.

Osobiście się zgadzam z tym wyrokiem. Mimo świadomości „pomocniczego” charakteru przedmiaru, nie zawsze wszystkie niedociągnięcia są możliwe do wychwycenia na etapie postępowania przetargowego. Zwłaszcza, że samą dokumentację projektową przygotowuje profesjonalista z tej dziedziny. Taką dokumentację teoretycznie powinien również sprawdzić zamawiający w chwili jej odbioru od projektanta. Nie przekonuje mnie zrzucanie wszelkich obowiązków na barki wykonawcy. Przy jednoczesnych próbach umywania rąk przez zamawiających.

Błędy ilościowe również powinny rozliczane. W jednym z wyroków sąd doszedł do wniosku, że „no okej, pozycja była ujęta w przedmiarze, więc nie jest robotą dodatkową. Nie oznacza to, że nie powinniśmy tego rozliczyć. Rozliczymy więc po stawkach umownych”. I takie podejście mnie przekonuje.;

*To akurat nie jest częsty wniosek, do jakiego dochodzą sądy. Raczej jako regułę orzeczniczą można potraktować, że błędy ilościowe (tzn. pewne pozycje przewidziane były, ale w mniejszej ilości, niż faktycznie potrzebna do zrealizowania) obciążają wykonawcę. Choć (powoli) coraz częściej spotkać można kierunek przyjęty w opisywanym wyroku.

** Na koniec – z kronikarskiego obowiązku – wyroku sądu nie jest prawomocny. Sprawa trafiła na wokandę Sądu Najwyższego i czeka na wyznaczenie terminu rozprawy. Jak tylko wyrok zapadnie, to wrócę tu z przemyśleniami Sądu Najwyższego.

28 marca, 2024

Błąd w przedmiarze