Brak współdziałania inwestora (zamawiającego) jako podstawa odstąpienia przez wykonawcę od umowy

Brak współdziałania inwestora (zamawiającego) jako podstawa odstąpienia przez wykonawcę od umowy

Spis treści:

Wstęp
Trochę teorii, czyli przepisy
Orzecznictwo (nadal) restrykcyjnie podchodzi do sprawy
Czy optyka sądów się zmieni?
Podsumowanie

01. Wstęp

Jak to jest z tym odstąpieniem przez wykonawcę w przypadku, gdy zamawiający (inwestor; będę się tymi pojęciami posługiwał naprzemiennie) nie współpracuje przy realizacji robót budowlanych. Można czy nie można?

Tekst dotyczy kwestii dość skomplikowanej – przesądzenia możliwości uznania naruszenia przez zamawiającego ogólnego obowiązku współdziałania przy realizacji robót budowlanych przez wykonawcę jako podstawy do odstąpienia od umowy. Postaram się wyłożyć ten problem jak najprościej to tylko możliwe.

02. Trochę teorii, czyli przepisy

Przed odpowiedzią na pytanie postawione na wstępie, konieczne jest określenie ram prawnych, wokół których się obracamy (prawnicy ten fragment mogą pominąć).

Po pierwsze – art. 354 Kodeksu cywilnego:

§ 1. Dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje - także w sposób odpowiadający tym zwyczajom.

§ 2. W taki sam sposób powinien współdziałać przy wykonaniu zobowiązania wierzyciel.

W literaturze wskazuje się, że wierzycielski obowiązek współdziałania dotyczy wszelkich obowiązków leżących po drugiej stronie kontraktu i może polegać nie tylko na�„nieprzeszkadzaniu” dłużnikowi�w wykonywaniu przez niego obowiązków, lecz również na�podejmowaniu pewnych aktywnych działań�przez wierzyciela.

Z obowiązku współdziałania wywodzi się również m.in.�obowiązek lojalnego postępowania względem kontrahenta. Chodzi zatem o niepodejmowanie takich zachowań (ponownie: biernych lub czynnych), które utrudniałyby, spowalniały lub wręcz uniemożliwiały wykonanie obowiązków przez drugą stronę. Wierzyciel nie powinien zatem podejmować działań, które mogą narazić dłużnika na poniesienie szkody. Analogicznie – wierzyciel powinien działać, jeżeli jego działania mogą zapobiec utrudnieniom po stronie dłużnika. Ponadto w pewnych przypadkach może również chodzić o działania, które�ułatwią�kontrahentowi realizację kontraktu (np. przez ograniczenie kosztów lub wysiłku).�

Po drugie – art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego:

Jeżeli jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej, druga strona może wyznaczyć jej odpowiedni dodatkowy termin do wykonania z zagrożeniem, iż w razie bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu będzie uprawniona do odstąpienia od umowy.

Ten przepis – znajdujący się w „części ogólnej” prawa zobowiązań – dotyczy wszelkich umów. Każdorazowo jeżeli jedna ze stron opóźnia się w realizacji swoich obowiązków z przyczyn, które leżą po tej stronie, druga strona może – po wyznaczeniu dodatkowego terminu – od umowy odstąpić. Tu jednak kluczowe zastrzeżenie: zgodnie z dominującym wariantem interpretacyjnym tego przepisu zwłoka, o której mowa w tym przepisie, dotyczy wyłącznie�obowiązków dłużnika. To znaczy, że prawo do odstąpienia od umowy nie przysługuje w razie naruszenia jakichś obowiązków przez wierzyciela, w tym�m.in. obowiązku współdziałania.

Po trzecie – art. 640 Kodeksu cywilnego:

Jeżeli do wykonania dzieła potrzebne jest współdziałanie zamawiającego, a tego współdziałania brak, przyjmujący zamówienie może wyznaczyć zamawiającemu odpowiedni termin z zagrożeniem, iż po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu będzie uprawniony do odstąpienia od umowy.

Powyższy przepis z kolei normuje już konkretny typ umowy, tj. umowę o dzieło. Z (wierzycielskim) brakiem współdziałania przepis ten wprost łączy uprawnienie przyjmującego zamówienie do odstąpienia od umowy. Przy czym – ponownie – konieczne jest uprzednie wyznaczenie dodatkowego terminu.

W przepisach regulujących umowę o roboty budowlane takiego przepisu brak. Jedynie w art. 656 Kodeksu cywilnego znalazło się odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów o umowie o dzieło. To odpowiednie stosowanie dotyczy jednak wyłącznie:

skutków opóźnienia się przez wykonawcę z rozpoczęciem robót lub wykończeniem obiektu,
wykonywania przez wykonawcę robót w sposób wadliwy lub sprzeczny z umową,
rękojmi za wady wykonanego obiektu,
uprawnienia inwestora do odstąpienia od umowy przed ukończeniem obiektu.

Czy zatem z powyższego wynika, że jeżeli zamawiający nie współpracuje z wykonawcą, to ten ostatni nie może odstąpić od umowy?

03. Orzecznictwo (nadal) restrykcyjnie podchodzi do sprawy

Od jakiegoś czasu możemy mówić o ukształtowanej linii orzeczniczej, niekorzystnej dla wykonawców. Sądy konsekwentnie stoją na stanowisku, że art. 640 Kodeksu cywilnego nie ma zastosowania do umowy o roboty budowlane. A zaczęło się od wyroku Sądu Najwyższego z 2004 r., który to wyrok na dobre zadomowił się w głowach sędziów. Szkoda, że w tym wyroku uzasadnienie wyłączenia stosowania art. 640 k.c. do umowy o roboty budowlane było bardzo lakoniczne. Ot, Sąd Najwyższy w swoim majestacie stwierdził, że art. 656 k.c., który odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów o umowie o dzieło, nie wymienia art. 640 k.c. A skoro nie wymienia, to go nie stosujemy. Kropka.

Z powyższego wynika, że jeżeli zamawiający zachowuje się nielojalnie, utrudnia (lub nie ułatwia!) wykonawcy realizację kontraktu, odmawia zawarcia aneksu na roboty dodatkowe lub przedłużającego termin ukończenia robót, to takie zachowanie nie może być podstawą do odstąpienia od umowy przez wykonawcę. Wykonawca w relacji kontraktowej musi trwać (bo przecież nie można zmusić inwestora do współpracy, skoro to w jego interesie jest powstanie obiektu budowlanego!).

W przypadku braku współpracy zamawiającego wykonawca ma dwa warianty dalszego postępowania:

powstrzymać się z realizacją kontraktu do czasu, aż zamawiający zacznie współpracować; jak nie zacznie współpracować, to wykonawca powinien czekać do skutku (no bo jak ma złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego?),�
pokornie kontynuować wykonywanie robót, o ile to możliwe, licząc zarazem na rozliczenie dodatkowych kosztów poniesionych w związku z brakiem współdziałania inwestora

Tak, tak – wszelkie opóźnienia po stronie wykonawcy czy inne naruszenia kontraktu przez wykonawcę, a spowodowane brakiem współdziałania zamawiającego, nie rodzą po stronie tego pierwszego negatywnych konsekwencji (wykonawca nie będzie mógł być zatem np. obciążony karami umownymi za nieterminowość).

Tak, tak – wykonawca może domagać się naprawienia szkody spowodowanej naruszeniem obowiązku współdziałania.

Wszystko super. To, co jednak najważniejsze, to to, że wykonawca w tej relacji kontraktowej musi trwać. Jak przeszkoda ustanie, to wykonawca roboty musi kontynuować.

Brak współdziałania powinien umożliwiać wykonawcy wykonanie prawa odstąpienia od umowy.
Moim zdaniem powyższe stanowisko sądów jest nieprawidłowe. Sam fakt braku odesłania w art. 656 k.c. do stosowania art. 640 k.c. jeszcze nic nie znaczy.

Prawnicy często sięgają po tzw. analogię (precyzyjniej: wnioskowanie przez analogię). Dla nie-prawników wyjaśnię, że jest to jedna z metod wnioskowania prawniczego. Stosowanie tego wnioskowania polega w pierwszej kolejności na stwierdzeniu, że w regulacji istnieje jakaś luka. Innymi słowy – coś nie jest uregulowane, mimo że uregulowane być powinno. Stwierdzenie luki pozwala na zastosowanie wnioskowania przez analogię. W tym celu poszukuje się normy, która reguluje sytuację podobną do rozważanej. Jak tę normę znajdziemy, to możemy ją zastosować do analizowanej sytuacji.

Akademickim przykładem stosowania analogii jest:

informacja, że śnieg jest biały oraz ściana jest biała,
informacja, że światło odbija się od śniegu,
wnioskowanie: skoro śnieg i ściana mają wspólną cechę, jaką jest kolor biały; skoro światło odbija się od (białego) śniegu, to światło odbija się od (białej) ściany.

Stosowanie analogii nie ma oparcia w przepisach; to po prostu metoda wnioskowania prawniczego. Istnienie odesłań do stosowania określonych przepisów (takich, jak np. w art. 656 k.c.) nie ma żadnego wpływu na stosowanie analogii.

I teraz konkluzja: tak, moim zdaniem brak przyznania wykonawcy robót budowlanych uprawnienia do odstąpienia od umowy w przypadku braku współdziałania zamawiającego jest sytuacją niepożądaną. Jest to zatem luka. Skoro istnieje luka, to możliwe staje się sięgnięcie po wnioskowanie przez analogię. Naturalnym przypadkiem podobnym będzie regulacja umowy o dzieło i znajdujący się tam właśnie art. 640.

W konsekwencji uważam, że wykonawca ma prawo odstąpić od umowy w przypadku braku współdziałania inwestora przy wykonywaniu robót budowlanych. By to uczynić wykonawca musi uprzednio wezwać inwestora do współdziałania i wyznaczyć mu w tym celu dodatkowy, odpowiedni termin oraz zagrozić, że jeżeli w tym terminie inwestor nie zacznie współpracować, to wykonawca od umowy odstąpi (to ważne, by wszystkie te elementy w wezwaniu się znalazły; brak któregokolwiek z nich sprawi, że późniejsze odstąpienie będzie nieskuteczne).

Czy brak woli podpisania przez zamawiającego aneksu terminowego (gdy opóźnienie nastąpiło bez winy wykonawcy) lub aneksu obejmującego roboty dodatkowe byłby przejawem braku współdziałania? Moim zdaniem – tak (choć każdorazowo wymaga to oceny z punktu widzenia konkretnej sytuacji, w której znaleźli się inwestor i wykonawca). Wszak realizacja robót po terminie czy robót dodatkowych może grozić poniesieniem przez wykonawcę straty finansowej. Zaniechanie zawarcia aneksu w takim przypadku jest przejawem nielojalnego postępowania zamawiającego, a zatem naruszeniem obowiązku współdziałania.

04. Czy optyka sądów się zmieni?

Przedstawiona przeze mnie wyżej koncepcja zakładająca stosowanie art. 640 Kodeksu cywilnego do umowy o roboty budowlane powoli przebija się do orzecznictwa. Ostatnio obszerny wywód na ten temat popełnił gdański sąd apelacyjny. Na kilku stronach uzasadnienia sąd dość skrupulatnie przeanalizował kwestię możliwości stosowania art. 640 k.c. w drodze analogii do umowy o roboty budowlane. Co istotne – gdański sąd odrzucił dominującą w orzecznictwie koncepcję i uznał, że przepis ten jak najbardziej może mieć zastosowanie do umowy o roboty budowlane. Dwa główne argumenty podniesione przez sąd, to:

wykazanie niekonsekwencji w orzecznictwie – mimo braku odpowiedniego odesłania, utarło się analogiczne stosowanie przepisów o umowie o dzieło, które regulują wynagrodzenie kosztorysowe i ryczałtowe oraz konsekwencje ustalenia wynagrodzenia w umowie o roboty budowlane w oparciu o jeden z tych modeli,
przyznanie daleko węższej ochrony wykonawcy robót budowlanych w porównaniu z ochroną wynikającą z przepisów o umowie o dzieło może stanowić naruszenie konstytucyjnej zasady równej ochrony praw majątkowych

W konkluzji sąd uznał, że podwykonawca (bo o relację podwykonawca-wykonawca w sprawie chodziło) miał prawo odstąpić od umowy z powodu naruszenia przez wykonawcę obowiązku współdziałania przy realizacji kontraktu. Ten brak współdziałania w rozważanej przez sąd sprawie polegał na tym, że wykonawca nie zlecał wykonawcy lub osobie trzeciej wykonania robót dodatkowych, które pojawiały się w trakcie realizacji prac. Swoim zachowaniem uniemożliwiał zatem podwykonawcy prawidłowe wykonanie powierzonych mu robót.

05. Podsumowanie

Jak widać kwestia obowiązku współdziałania zamawiającego oraz konsekwencji naruszenia tego obowiązku nie jest oceniana jednoznacznie.

Głosem praktyka powiedziałbym – wykonawco, nie ryzykuj. Gdybym miał Ci udzielić rekomendacji , czy w przypadku napotkania przeszkód po stronie inwestora, wzywać go do współdziałania i na tej podstawie następnie odstąpić od umowy, to zdecydowanie zalecałbym poszukiwanie innej podstawy. Opieranie się na obowiązku współdziałania i mającego z niego wynikać prawa wykonawcy do odstąpienia od umowy jest – przynajmniej na gruncie obecnej tendencji w orzecznictwie – dość ryzykowne.

Jeżeli natomiast już w ten sposób postąpiłeś i złożyłeś oświadczenie o odstąpieniu od umowy powołując się na brak współdziałania zamawiającego, to czy nie przekreślałbym Twoich szans na obronę przed sądem koncepcji, że odstąpienie było skuteczne. Moim zdaniem istnieją silne argumenty za przyznaniem takiego uprawnienia wykonawcy, a powołany wcześniej wyrok pokazuje, że jest szansa na zmianę podejścia sądów do tej kwestii.

Głosem teoretyka rzekłbym z kolei – podstawy do odstąpienia od umowy z powodu braku współdziałania zamawiającego są. A odmienne podejście sądów co do tej kwestii jest nieprawidłowe. Tylko w teorii, to możemy sobie dużo opowiadać. Gorzej, jeżeli za tymi rekomendacjami idą realne pieniądze i problemy, które mogą następnie spaść na wykonawców.

16 grudnia, 2023

Brak współdziałania inwestora (zamawiającego) jako podstawa odstąpienia przez wykonawcę od umowy