Żądanie gwarancji zapłaty jako nadużycie prawa?

Żądanie gwarancji zapłaty jako nadużycie prawa?

Rozkład sił jeżeli chodzi o podstawy odstąpienia od umowy występujące po stronie zamawiającego i wykonawcy układa się zdecydowanie na korzyść tego pierwszego.

Jedną z opcji, która przysługuje wykonawcy, jest odstąpienie od umowy w przypadku nieprzedstawienia przez zamawiającego gwarancji zapłaty w wyznaczonym terminie. Właśnie ze względu na „odstąpieniową” słabszą pozycję wykonawcy, to rozwiązanie jawi się jako kusząca podstawa zejścia z placu budowy.

Dzisiaj na tapecie dwie kwestie związane z żądaniem gwarancji:

termin, w którym najpóźniej można wystąpić z takim żądaniem,
możliwość uznania, że wystąpienie z takim żądaniem przez wykonawcę stanowi nadużycie przysługującego mu prawa, zatem nie zasługuje na ochronę

? Jeżeli ktoś jest zainteresowany sygnaturami wyroków, które powołuję w tekście, to proszę o info w komentarzu lub na maila: s.romanow@skrlegal.pl

Do kiedy można zażądać gwarancji?

Sądy podkreślają, że zasadniczym celem gwarancji zapłaty jest zabezpieczenie

terminowej zapłaty wynagrodzenia wykonawcy.�

Chroni ona wykonawców nie tylko w sytuacji�uchylania się przez inwestora od zapłaty należnej kwoty, ale również stanowi zabezpieczenie przed�nieterminową zapłatą wynagrodzenia.�Z punktu widzenia zasadności żądania nie jest istotne powstanie obawy niewypłacalności po stronie inwestora.

Celnie zdiagnozował to białostocki sąd apelacyjny:

szczególna ochrona prawna udzielona przez ustawodawcę wykonawcy robót budowlanych w art. 649`{`1`}` i nast. k.c., nie jest uzależniona od spełnienia przez wykonawcę żadnych dodatkowych przesłanek

Innymi słowy: jedynymi przesłankami uzasadniającymi żądanie gwarancji są:

istnienie ważnej umowy o roboty budowlane,
brak wygaśnięcia roszczenia wykonawcy o zapłatę wynagrodzenia

W jakim czasie można domagać się ustanowienia takiej gwarancji?

Przepis stanowi, że�w każdym czasie.

Oznacza to, że początkową chwilą, kiedy wykonawca może z takim żądaniem wystąpić jest zawarcie umowy o roboty budowlane. Zatem żądanie to może zostać wyrażone również przed faktycznym rozpoczęciem wykonywania robót.

Na możliwość żądania gwarancji zapłaty nie wpływa także to, że część prac nie została jeszcze wykonana. Zauważyć bowiem trzeba, że wykonawca mógł domagać się gwarancji zapłaty już na samym początku realizowania umowy, kiedy to nie zostały wykonane żadne lub prawie żadne prace

Uprawnienie do żądania przedstawienia gwarancji zapłaty�wygasa z chwilą wygaśnięcia roszczenia, które jest zabezpieczane, czyli roszczenia o zapłatę wynagrodzenia.�

Innymi słowy – jak inwestor wywiąże się w całości z leżącego po jego stronie obowiązku zapłaty, to wykonawca zażądać ustanowienia gwarancji już nie może. Logiczne.

Z powyższego wynika jednak, że wykonawca może zażądać przedstawienia gwarancji�po odbiorze całości robót przez zamawiającego�(o ile tylko nie zostało zapłacone całe należne wykonawcy wynagrodzenie).

Czy wykonawca może „przegiąć”?

Dla przypomnienia: zgodnie z przepisami, jeżeli wykonawca był uprawniony do żądania gwarancji zapłaty, a inwestor tej gwarancji nie przedłożył, to po stronie wykonawcy powstajev�prawo do odstąpienia od umowy. Jednocześnie brak przedstawienia żądanej gwarancji przepisy traktują na równi z przeszkodą w realizacji robót z winy inwestora. A to z kolei oznacza, że�wykonawca może domagać się zapłaty [po odjęciu zaoszczędzonych kosztów] całości wynagrodzenia mimo nieukończenia robót (!)

W kontekście tak szerokiego czasokresu wystąpienia z żądaniem (od dnia zawarcia umowy do zapłaty całości należności przez inwestora) oraz korzyści, jakie wiążą się z nieprzedstawieniem gwarancji, od razu nasuwa się podejrzenie, że instrument ten może być wykorzystywany jako ciekawa opcja na wysterowanie się przez wykonawcę z nierentownego kontraktu.

Sądy to ryzyko zauważyły i w pewnych sytuacjach odmawiają przyznania ochrony wykonawcom. Nie jest bowiem wykluczone uznanie żądania gwarancji za czynność sprzeczną z zasadami współżycia społecznego w sytuacji, gdy�żądanie gwarancji zapłaty stanowi jedynie pretekst dla wykonawców do rozwiązania umów, pomimo braku wystąpienia jakichkolwiek przesłanek po stronie inwestora (w szczególności braku zapłaty za część lub całość wykonanych robót), które mogłyby powodować obawy wykonawcy, co do wykonania umowy przez inwestora.

Uznanie jakiegoś zachowania za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego jest przykładem tzw. nadużycia prawa. A takie nadużycie prawa nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony.

Co to oznacza w praktyce?

Ano jeżeli sąd uzna, że żądanie przedstawienia gwarancji zapłaty było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, to oznacza to tyle, że takie żądanie nie może wywołać żadnych skutków. W konsekwencji po stronie wykonawcy�nie może powstać uprawnienie do odstąpienia od umowy

z powodu nieprzedłożenia gwarancji zapłaty.

A skoro wykonawca odstąpił (nieskutecznie) i zaprzestał realizacji robót, to z kolei inwestor miał podstawy by złożyć swoje oświadczenie o odstąpieniu od kontraktu. Ciąg dalszy możecie Państwo sobie wyobrazić…

Na koniec kilka wyimków z wyroków

Na zakończenie kilka przykładów, kiedy sądy uznały żądanie gwarancji przez wykonawcę za nadużycie prawa:

? inwestor co prawda nie zapłacił ostatniej transzy, ale wykonawca sam był w opóźnieniu i nie zastosował się do procedur umownych dot. opóźnienia w płatności po stronie inwestora; dodatkowo – z inicjatywy wykonawcy – płatności były dokonywane za pośrednictwem faktora; żądanie gwarancji – zdaniem sądu – miało wyłącznie na celu uchylenie skutków własnego opóźnienia (SA w Krakowie)

? zamawiający miał zagwarantowane środki finansowe na zapłatę wynagrodzenia i nie było obaw co do jego wypłacalności; powstrzymanie się przez zamawiającego z zapłatą faktury wynikało z tego, że dotyczyła ona robót dodatkowych, a oświadczenie o odstąpieniu od umowy zostało złożone, gdy wykonawca otrzymał prawie całość wynagrodzenia – „bezcelowość” gwarancji przesądzała – zdaniem sądu – o uznaniu żądania za nadużycie prawa (SA w Krakowie)

? wykonawca opóźniał się z rozpoczęciem prac, co z kolei skutkowało ogólnym przesunięciem terminu zakończenia inwestycji; wykonawca nie miał także finansowych możliwości dalszej realizacji inwestycji; wezwanie do udzielenia gwarancji zmierzało wyłącznie do zerwania kontraktu (SO w Legnicy).

Warto jednak pamiętać, co zaakcentował Sąd Najwyższy:

Nie można wykluczyć, że zażądanie przez wykonawcę robót budowlanych przedstawienia przez inwestora gwarancji zapłaty będzie stanowiło przejaw nadużycia prawa podmiotowego. Za sformułowaniem takiej oceny zachowania wykonawcy musiałyby jednak przemawiać szczególnie silne racje. Zasadniczo bowiem instytucja gwarancji zapłaty za roboty budowlane stanowi środek ochrony zapewnianej wykonawcy w celu zabezpieczenia terminowej zapłaty za wykonanie robót.

3 czerwca, 2024

Żądanie gwarancji zapłaty jako nadużycie prawa?